Bemiddeling : opwaardering, inspraak en promotie

Inleiding

In dit laatste hoofdstuk willen we ons richten op bemiddeling voor kunst in de openbare ruimte. We hebben dit onderverdeeld in drie intrinsiek verbonden en door elkaar heen lopende gebieden:

• valorisatie in situ
• burgerparticipatie
• en promotie.

Valorisatie in situ

De landschappelijke en/of scenografische dimensie moet worden bestudeerd in overleg met de kunstenaar, de opdrachtgever van het werk en iedereen die betrokken is bij het beheer en de aanleg van de omgeving van het werk. Dit kan gaan om de projectmanager van een inrichtings-, bouw- of renovatieproject (openbare weg, gebouw, enz.), de eigenaar van de locatie, de beheerder van het werk of het bureau dat verantwoordelijk is voor het ontwikkelingsproject (tuinarchitect of architect). 

Idealiter wordt deze landschappelijke en/of scenografische studie in twee fasen uitgevoerd:

FASE 1: in het kader van de contextuele analyse is contact opgenomen met de verschillende belanghebbenden.

FASE 2: zodra de kunstenaar is geselecteerd in de ontwerp- en voorontwerpfase worden de verschillende belanghebbenden samengebracht rond het ontwerp van de kunstenaar zodat die zijn wensen kan formuleren. 

De belichting van het werk, die nauw verbonden is met het landschap en de scenografie, wordt met de gekozen kunstenaar bestudeerd in de voorontwerp- en ontwerpfase. 

Aandachtspunt: als het onmogelijk is om verlichting toe te voegen en/of als de landschappelijke situatie onveranderd moet blijven (of enkel minimale veranderingen mogelijk zijn, vooral in het geval van een beschermd landschap), wordt ervan uitgegaan dat deze informatie wordt opgenomen in de contextuele analyse.

Het is van fundamenteel belang om een label te plaatsen met (op zijn minst) de titel van het werk, het jaar waarin het werd ingehuldigd, de naam van de kunstenaar en het materiaal. De toevoeging van een QR-code die verwijst naar de fiche van het werk op de website van de inventaris van het Roerend erfgoed van het BHG is een pluspunt.

Zolang het werk getoond wordt (permanent of tijdelijk) wordt de valorisatie voortgezet door het werk en de omgeving voortdurend te onderhouden. Hiertoe wordt een beschrijvende onderhoudsfiche bezorgd aan de beheerder van het werk en/of, indien nodig, aan de beheerder van de site. 

Burgerparticipatie

Gebruikers betrekken bij het proces is uiterst belangrijk voor de kwaliteit van de integratie. Inspraak zorgt voor een betere toe-eigening door het publiek en creëert ook een gemeenschap rond het werk. Deze gemeenschap zal ambassadeur worden voor het werk. 

Als voorwaarde voor de onderstaande voorbeelden hebben we de definities van de verschillende participatieniveaus overgenomen uit het glossarium van Perspective.brussels.  

[1] Informatie wordt beschouwd als niveau 0 in de schaal De informatiefase in participatieve processen speelt een centrale rol om ervoor te zorgen dat deelnemers over de kennis en informatie beschikken die ze nodig hebben om een geïnformeerde en relevante bijdrage te leveren aan het besluitvormingsproces of het oplossen van problemen. Deze fase is essentieel, maar niet voldoende om een proces als participatief te kwalificeren.

Voorbeelden van toepassingen op het gebied van Kunst in de openbare ruimte (niet-limitatief)

Niveau 0 - Informatie: communiceren op sociale netwerken en websites, een affichering in situ organiseren of een stand plannen. De communicatie moet op verschillende manieren plaatsvinden gedurende het hele proces van de artistieke bestelling (voor, tijdens en na). Er wordt een communicatieplan opgesteld zodat geen enkele fase over het hoofd wordt gezien. 

Niveau 1 - Raadpleging: er worden een of meer vergaderingen georganiseerd waarin het voornemen om een kunstwerk te integreren wordt meegedeeld en waarin gebruikers/bewoners de kans krijgen om hun mening te geven. Meningen en opmerkingen worden verzameld en gebruikt om de contextuele beschrijving beter te sturen: afbakening en perimeter, verwachtingen van gebruikers worden geuit, enz. Met deze informatie kan het artistiek comité een beter geïnformeerde selectie maken en kunnen de kunstenaars werken met specifieke beperkingen en/of verwachtingen. Niet alle meningen en opmerkingen worden als dusdanig overgenomen. Het adviescomité daagt ze uit en beargumenteert de meningen die niet worden overgenomen. Op het moment dat de artiest wordt voorgesteld, moet je het verband kunnen leggen tussen de ontvangen meningen en de selectie, en dit verband zelfs kunnen verdedigen. De registratie en verwerking van de meningen moet nauwgezet gebeuren.

Niveau 2 - Overleg: er worden bijeenkomsten georganiseerd met de buurtbewoners die de ruimte gebruiken om vooraf de uitdagingen van het toekomstige project te definiëren (→ zie raadpleging), maar door veel verder te gaan: sensibiliseren over kunst, met name door momenten te organiseren waarop gebruikers worden geconfronteerd met kunstenaars (gesprekken met een kunstenaar, tentoonstellingsbezoek, enz.). Dit overleg verloopt over verschillende momenten en kan worden toevertrouwd aan een externe organisatie die de verschillende fasen op de site organiseert (zie PDF over het overlegproces dat de BGHM heeft uitgevoerd in het kader van het 101e%-programma). Afhankelijk van de geselecteerde kunstenaar kan het overleg doorgaan tijdens het creatieproces.

Niveau 3 - Co-constructie: voorafgaand aan het project om een kunstwerk te integreren wordt een adviescomité opgezet met een ruime waaier van belangrijke spelers, waaronder vertegenwoordigers van bewoners/gebruikers, kunstexperten, de beheerder van de site, de eigenaar van het kunstwerk, enz. Dit comité werkt de contextuele analyse uit, definieert de uitdagingen en werkt mee aan het ontwikkelen van de selectiecriteria. In de adviescommissie zitten gebruikers die aanwezig zullen zijn tijdens het hele creatieproces, tot aan de plaatsing van het werk op de site. In dit proces zijn de bewoners medescheppers van het werk. Er wordt aandacht besteed aan de representativiteit van de gebruikers: er moet een proces van democratische aanwijzing van vertegenwoordigers worden toegepast.

Niveau 4 - Medebeslissing: er wordt een publieke stemming georganiseerd op basis van drie varianten, die elk door een andere kunstenaar zijn gemaakt (en nooit door één en dezelfde kunstenaar). De voorgestelde kunstenaars zijn voorgeselecteerd door een adviescomité waarvoor ten minste twee vertegenwoordigers van omwonenden zijn uitgenodigd. Dit gebeurt met name in het kader van tijdelijke projecten met een beperkt budget (stadsfresco's, evenementen).

Niveau 5 - Delegatie: een buurtvereniging of culturele instelling doet een voorstel voor een proces en/of een kunstenaar voor een ruimte waarmee ze een band heeft. De beheerder laat hen de vrije hand onder de voorwaarden die zijn gesteld. De beheerder van de site kan ook een beroep doen op een vereniging voor haar expertise (bv. De Nieuwe Opdrachtgevers). De beheerder vertrouwt deze partner het volledige beheer toe van het selectieproces, de sensibilisering, de uitvoering tot en met de inhuldiging. Soms heeft deze partner zelfs de taak om subsidies te zoeken voor de uitvoering.

We hebben voorbeelden gegeven van bestaande praktijken om de verschillende niveaus van burgerparticipatie uit te leggen. Deze lijst is niet uitputtend en zal blijven evolueren naarmate de ervaringen steeds diverser worden. 

Het belangrijkste is om bewust te zijn van het participatieniveau waarin je je bevindt, rekening houdend met de context. Dit niveau wordt transparant gecommuniceerd naar iedereen die is geïnformeerd en betrokken is bij het proces. In het kader van dit platform raden we aan om bijzondere aandacht te besteden aan de diversiteit van de leden van de comités waartoe vertegenwoordigers van de burgers zouden moeten behoren, en aan de kwaliteit van de informatie die tijdens het integratieproces aan de gebruikers wordt verstrekt. 

Voor meer informatie raden we je aan de website voor burgerparticipatie in het Brussels Gewest te bezoeken.

Promotie

Het kunstwerk wordt gepromoot wanneer het in situ wordt geplaatst. Vanaf dat moment is het de plicht van de opdrachtgever, eigenaar en/of beheerder om alles in het werk te stellen om het te promoten. 

Promotie omvat:

• inhuldiging van het werk; 

• promotie op sociale netwerken en in de pers; 

• aanwezigheid van het werk in de verschillende bestaande inventarissen (Urban https://collections.heritage.brussels/, de interne databank van het bestuur, enz;) 

• publicaties (digitaal of gedrukt), video's, enz.