Integratie

Inleiding

Het proces voor de integratie van een permanent of tijdelijk kunstwerk is gebaseerd op een aantal belangrijke stappen en tools. Er is niet één manier om te werk te gaan maar er moet rekening worden gehouden met een aantal overwegingen voordat een proces wordt gelanceerd dat geval per geval wordt aangepast.

De hier voorgestelde aanbevelingen zijn gebaseerd op de procedures van Brussel Mobiliteit (BM) en de Brusselse Gewestelijke Huisvestingsmaatschappij (BGHM). De verschillende kernfasen en overwegingen worden bepaald door de principes van openbare aanbestedingen en steunen op de ervaring die de partners in meer dan 20 jaar hebben opgedaan. Het is de bedoeling om het avontuur makkelijker te maken voor toekomstige opdrachtgevers.

Deze website zal evolueren op basis van de workshops/bijeenkomsten/workshops, vragen en kritiek die we ontvangen van partners die hierin geïnteresseerd zijn.

Contextuele analyse

Budgettering

Adviescomité

Procedures voor overheidsopdrachten

Selectieproces

Procedures voor stedenbouwkundige vergunning

Projectfase en stapsgewijze resultaten

Contextuele analyse

Zodra het idee ontstaat om een kunstwerk te integreren of zich een gelegenheid voordoet (een heraanlegproject bijvoorbeeld) is het raadzaam om een paar basisvragen te stellen, ongeacht of het werk al bestaat of nog moet worden gecreëerd. De antwoorden op deze vragen worden idealiter gebundeld in een document dat de verschillende fasen van het project begeleidt: presentatie van het project aan belanghebbenden tijdens vergaderingen, opstellen van de opdrachtdocumenten, aanvraag van stedenbouwkundige vergunning, communicatie, enz. Dat document maakt ook het onderhoud en de instandhouding van het kunstwerk gemakkelijker.

1.Uitdagingen en betekenis van het project

• Waarom een kunstwerk?
• Wat zijn de uitdagingen van het project?
• Wat is de betekenis van de benadering van artistieke integratie?

• Is er al een werk en hoe kunnen de twee (al dan niet) naast elkaar bestaan?

2. Algemene context en locatie

• Wat is de historische, sociale, ecologische, geografische, culturele, economische en politieke context van het project? 
• Welke locaties zijn beschikbaar?
• Welke types van werken kunnen worden overwogen op de verschillende geselecteerde locaties (als het werk nog niet bestaat)? 

3. Belanghebbenden en verantwoordelijkheden 

Bij een project zijn verschillende belanghebbenden betrokken, elk met een specifieke rol:

• De opdrachtgever(s) van het werk
• De eigenaar van het werk
• De eigenaar van de eventuele locatie(s) 
• De beheerder die verantwoordelijk is voor onderhoud, verzekering en restauratie

Deze verschillende rollen (en misschien nog andere) moeten, als ze door verschillende instanties worden ingevuld, formeel worden vastgelegd in een overeenkomst (cf Overeenkomst betreffende de verwezenlijking van een hedendaags Kunstwerk) of memorandum van overeenstemming. Dit document formaliseert de verwachtingen en verantwoordelijkheden van elke partner.

4. Stedenbouwkundig kader, veiligheid en sociale context

• Wat zijn de stedenbouwkundige kenmerken van het betreffende gebied?
• Wat zijn de veiligheidsregels en eventuele beperkingen waarmee rekening moet worden gehouden?
• Wat is de sociale context in het gebied waar het werk zal worden geplaatst? 

   

Het is van fundamenteel belang om de gemeentelijke en/of gewestelijke diensten te raadplegen voordat het project van start gaat, om de juiste procedure voor de stedenbouwkundige vergunningsprocedure te volgen (Procedure stedenbouwkundige vergunning) en contact te leggen met de sociale actoren (verenigingen, scholen, culturele actoren in de wijk, enz.). 

5. Adviescomité

Om de kwaliteit van het artistieke proces te garanderen, wordt aanbevolen dat de opdrachtgever van het werk een adviescomité opricht, zoals het Artistiek Comité (BM) of het Comité voor Stedelijke Kunst (Stad Brussel). Dit adviescomité speelt verschillende rollen die van tevoren moeten worden gedefinieerd (zie Adviescomité).

6. Planning

De planning moet ook duidelijk worden vastgelegd. Die geeft een overzicht van het verloop van het project, waardoor het gemakkelijker wordt om beslissingen te nemen. Het is belangrijk om de uiteindelijke politieke beleidsmaker bewust te maken van de termijnen die inherent zijn aan dit type project (zie Projectfasering en stapsgewijze resultaten).

7. Budget

Het toegewezen budget moet vanaf het begin worden vastgesteld en transparant worden gecommuniceerd naar alle belanghebbenden (zie Budgettering). 

Zie modelen van contextuele analyse en volledig contextuele analyse

Budgettering

Controleer of de ambities overeenkomen met het beschikbare budget door een raming te maken op basis van marktprijzen.

Het budget moet alle projectkosten dekken, inclusief die van de ingezette interne en externe diensten, naargelang van het type werk. Het omvat de volgende componenten:

• ontwerp van het werk; 
• vergoeding van de kunstenaar of van het collectief;
• auteursrecht van de kunstenaar of van het collectief;
• uitvoering van studie, plannen, modellen, prototypes, bemiddeling (indien participatief project), enz.
• kosten voorafgaand aan de plaatsing van het werk (afhankelijk van het project):

• boringen, bodemonderzoek (geologie, grondwater, vervuiling, enz.)
• verificatie van de nutsleidingen
• technische kosten (bouwkundige studies, stabiliteit, windbestendigheid, enz.) 

• participatieve aanpak (indien van toepassing)

• productiekosten:

  • uitvoering en installatie (inclusief landschappelijke/scenografische dimensie en verlichting)
  • hantering en logistiek (inclusief herstel van de locatie en de infrastructuur)
  • administratieve opvolging, verzekering en technische coördinatie
   
• communicatie/promotie (fotograaf, videokunstenaar, kunstcriticus voor ontwerp van teksten, label, kunstboek, enz.)
• vergoedingen:
  • kunstenaars die niet zijn opgenomen in de uiteindelijke selectie

  • externe deskundigen tijdens het volledige proces

• beheer, regelmatig preventief onderhoud en instandhouding van het werk gedurende de hele levensduur:

  • deze kosten zijn afhankelijk van de levensduur van het werk en daarom is het belangrijk om ze te bepalen

  • Er moet een levensduur worden bepaald, rekening houdend met de stedelijke en sociale omgeving, de budgettaire beperkingen en de vereisten van het werk (audiovisuele technologische apparatuur is erg veeleisend en heeft een beperktere levensduur)

Adviescomités

Artistiek comite

Het artistiek comite wordt samengesteld naargelang van de situatie en op basis van de contextuele analyse die vooraf door de opdrachtgever wordt geschetst. Het heeft een adviserende rol, aangezien de verantwoordelijkheid voor het gunnen van overheidsopdrachten bij de vooraf bepaalde beslissingsautoriteit ligt. Zijn opdracht is om het proces te objectiveren door een gemotiveerd, onafhankelijk en onpartijdig advies uit te brengen.

Opdrachten

• bijdragen tot het strategisch denken over de ontwikkeling van het beleid van overheidsbestellingen en/of het curatorschap van de aankoop van permanente of tijdelijke kunstwerken; 

• de opportuniteit van de artistieke integratie of de aankoop van een kunstwerk in/voor de voorgestelde ruimte onderzoeken op basis van een eerste contextuele analyse (die het indien nodig zal aanvullen); 

• de gepresenteerde voorstellen en/of artistieke projecten vooraf analyseren; 

•  de opdrachtgever adviseren over de modaliteiten van oproep voor artistieke projecten of van bestek; 

• namen voorstellen van kunstenaars die aan beschreven uitdagingen kunnen voldoen; 

• zijn advies, voorstellen en aanbevelingen rechtvaardigen en beargumenteren, in overeenstemming met de vereisten van de Wet inzake overheidsopdrachten; 

• raad geven en een gezamenlijk advies uitbrengen in de verschillende fasen van het project (haalbaarheidsstudie, selectie van de kunstenaar, voorontwerp, ontwerp, opvolging van de uitvoering enz.);

• raad geven en advies uitbrengen over projecten voor het verwijderen, verplaatsen of herintegreren en transformeren van bestaande werken;

• adviezen geven over onderhoud en instandhouding van bestaande werken. 

Samenstelling

Afhankelijk van het geval kan het artistiek comite bestaan uit:

•  een of meer vertegenwoordigers van de opdrachtgever (subsidiërende overheid, kabinet, burgemeester & schepenen, minister, stichting, vereniging, enz.)

•  een of meer vertegenwoordigers van de eigenaar van de openbare of semi-openbare locatie waar het kunstwerk wordt geplaatst

• een of meer vertegenwoordigers van de toekomstige beheerder van het werk (als hij of zij niet de opdrachtgever of eigenaar is)

• een of meer vertegenwoordigers van lokale gebruikers (verenigingen, buurtcomités, bewoners, enz.)

•  een of meer technische specialisten

• meerdere experten op het gebied van openbare kunst (afhankelijk van de omvang van het project).

Kunstexperten zijn mensen uit de praktijk en academici uit de volgende disciplines: kunsthistorici, sociologen, kunstcritici, architecten, stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, kunstenaars, enz.

De experten worden vergoed.

Afhankelijk van het geval kunnen lokale gebruikers deelnemen aan de discussies: wijkbewoners, verenigingen, werknemers op het terrein, verantwoordelijken voor onderhoud en instandhouding.

Technisch comité

Om de samenhang en haalbaarheid van het project te garanderen, kan de opdrachtgever een werkgroep van technische specialisten oprichten. Naargelang van de behoeften kunnen er verschillende specialisten bij betrokken worden. Bijvoorbeeld als het gaat om fonteinen: verlichting, stedenbouw, landschapsarchitecten, architecten, ingenieurs, rechthebbenden, exploitanten, enz.

Het is belangrijk om al in de vroegste stadia van het project specialisten te raadplegen om de belangrijkste technische beperkingen te bepalen en hen bij de volledige ontwikkeling van het project te betrekken. Deze technische vergaderingen kunnen afzonderlijk worden georganiseerd om de efficiëntie te verhogen en het aantal comitévergaderingen te verminderen.  

Begeleidingscomité

In het kader van de ontwikkeling van een project, en vooral als het complex of grootschalig is, is het raadzaam om een begeleidingscomité op te richten. De rol van dit comité is om in elke belangrijke fase van het projectproces (voorontwerp, ontwerp, opvolging van de uitvoering, enz.) advies uit te brengen. De samenstelling wordt op maat vastgesteld (artistiek comité in vereenvoudigde vorm) en omvat ten minste twee experten op het gebied van openbare kunst.

Zie PDF Reglement adviescomité

Procedures voor overheidsopdrachten

Hier worden de procedures voor overheidsopdrachten (Wet van 17 juni 2016 inzake overheidsopdrachten) voorgesteld die het vaakst worden gebruikt door de openbare besturen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (niet-exhaustieve lijst). De meest geschikte openbare aanbestedingsprocedure wordt gekozen volgens het toegewezen budget en het gekozen artistieke proces. Elke procedure heeft voor- en nadelen, die hieronder kort worden beschreven.

Er worden documenten als voorbeeld ter beschikking gesteld (zie PDF). Deze documenten mogen niet als zodanig worden gebruikt zonder voorafgaand overleg met en goedkeuring van de juridische afdeling van de entiteit die de toekomstige overheidsopdracht zal uitschrijven (of dit nu gebeurt via een projectoproep, een overheidsopdracht met bestek of een overeenkomst).

A. Opdrachten voor diensten met het oog op een BESTELLING VAN EEN KUNSTWERK (onafhankelijk van de opdracht van architectuur of herinrichting van de openbare ruimte)

Het hoofdvoorwerp van de opdracht moet het ontwerp en het kunstwerk zijn: het voorwerp van de opdracht moet nauwkeurig bepaald zijn om de hoofdopdracht van artistiek ontwerp te benadrukken, ook als de andere opdrachten dan verwant en beperkt zijn.

We onderscheiden de volgende procedures:

• Opdracht van BEPERKTE WAARDE (OBW):

  Een dergelijke opdracht wordt gedefinieerd door art. 92 van de wet van 17.06.2016 inzake overheidsopdrachten en kan van toepassing zijn op opdrachten waarvan de geraamde waarde (strikt) lager is dan 30.000 euro exclusief btw.

  Ter herinnering: een opdracht die wordt gegund via een onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking (of OPZVB, zie hieronder) is geen opdracht van beperkte waarde, zelfs als hij wordt geraamd op minder dan 30.000 euro exclusief btw, en valt dus onder de artikelen van de wetgeving inzake overheidsopdrachten voor OPZVB.

  Het gebruik van een OBW is interessant voor een klein project in de openbare ruimte (type muurschildering, tijdelijke interventie, enz.) of in het geval van een spontane kandidaatstelling. Een OBW heeft het voordeel van een snelle uitvoering en gunning.

  Er moet echter rekening worden gehouden met de volgende punten:

  • de raming moet onder de drempel van 30.000 euro exclusief btw blijven;

  • de verplichting om meerdere dienstverleners te raadplegen blijft van toepassing (als dit niet mogelijk is, moet er een rechtvaardiging worden gegeven - zie hieronder);

  • publicatie van de aankondiging van de opdracht.

OPMERKING: Sinds 01.01.2025 schrijft de wetgeving voor dat de aanbesteders voor opdrachten van beperkte waarde "uiterlijk op 15 februari van elk jaar (...) de totale waarde overmaken van de opdrachten van beperkte waarde die het voorafgaande jaar werden gesloten" (art. 165, §2 van de gewijzigde wet van 17.06.2016). Met andere woorden, een tabel van gunningen in het kader van OBW moet worden bijgehouden, met minstens de titel van de opdracht, het type opdracht, de referenties van de opdrachtnemer, het bedrag en de plaatsings- en gunningsdata.

• Opdrachten door ONDERHANDELINGSPROCEDURE ZONDER VOORAFGAANDE BEKENDMAKING(OPZVB) 

Er worden drie mogelijkheden onderscheiden :

1. de opdracht ligt onder de drempel bepaald in art. 42 §1, 1°, a) van de wet van 17.06.2016 (de drempel bedraagt 143.000 euro exclusief btw op 01.06.2025):

Deze procedure onderscheidt zich door haar eenvoud en flexibiliteit. De wetgeving bepaalt geen termijn voor de ontvangst van de offertes, maar het is gebruikelijk om dienstverleners een redelijke termijn van ten minste 30 dagen te geven om hun offertes op te stellen en in te dienen.

Zo kunnen dienstverleners en kunstenaars worden geraadpleegd die vooraf zijn geselecteerd of voorgesteld door een artistiek comité of die zijn geselecteerd na een oproep tot het indienen van blijken van belangstelling (zie voorbeeld van oproep tot het indienen van blijken van belangstelling PDF).  

Opmerking: als de opdracht dit vereist en de voorselectieprocedure een brede formulering van de kwalitatieve selectiecriteria hanteerde, kunnen criteria die specifiek zijn voor de betreffende opdracht in overweging worden genomen. 

Aandachtspunten:

• de in de wetgeving vastgestelde drempel heeft betrekking op de goed te keuren uitgave (= het vast te leggen bedrag) en niet op het bedrag van de raming! Het is daarom noodzakelijk om zorgvuldig rekening te houden met alle componenten die relevant zijn voor de uitvoering project en om gunningscriteria op te stellen die aangepast zijn aan de specifieke opdracht; 
• dit bedrag wordt om de twee jaar aangepast. Het kan dus toenemen of afnemen;
• sinds 01.01.2025 is het wettelijk verplicht om binnen 30 dagen na de sluiting van de opdracht via het e-procurementplatform een vereenvoudigde aankondiging van gegunde opdracht door te sturen voor opdrachten waarvan het bedrag lager is dan de voor de Europese bekendmaking vastgestelde drempels (art. 62 van de wet van 17.06.2016, zoals gewijzigd).

2. de geraamde waarde van de opdracht ligt boven de drempel bepaald in art. 42, §1, 1°, a) maar blijft onder de drempel van 750.000 euro exclusief btw bepaald in art. 89, §1, 2° van de wet van 17.06.2016 voor de specifieke opdrachten voor diensten die worden opgesomd in bijlage III van de wet, waaronder artistieke diensten (CPV 92312000-1), kunstwerken (CPV 92311000-4) en scheppende en uitvoerende kunst- en literatuurdiensten. (CPV 92310000-7).

Met uitzondering van het hogere drempelbedrag zijn de kenmerken vrijwel hetzelfde als in het vorige punt, d.w.z.:

• alleen raadpleging van vooraf geselecteerde kunstenaars, voorgesteld door een artistiek comité of geselecteerd na een oproep tot het indienen van blijken van belangstelling; 

• eenvoud en flexibiliteit van de procedure (met inachtneming van de beginselen van transparantie, evenredigheid en gelijke behandeling van ondernemers); 

• geen wettelijke verplichting van termijnen om offertes in te dienen (redelijke termijn van minimaal 30 dagen aanbevolen). 

 Aandachtspunten : 

• het gaat om het geraamde bedrag van de opdracht (en niet langer het bedrag van de goed te keuren uitgave);
• dit bedrag is gespecificeerd in de wet van 17.06.2016. Het blijft dus vaststaan;
• een aankondiging van gegunde opdracht moet worden gepubliceerd, maar het is mogelijk om meerdere aankondigingen van gegunde opdracht op kwartaalbasis te groeperen. In dat geval moeten deze gegroepeerde aankondigingen via het e-procurementplatform worden verstuurd, uiterlijk 30 dagen na het einde van elk kwartaal (enkel van toepassing indien de geraamde waarde van de opdracht gelijk is aan of groter is dan 750.000 euro excl. btw) - art. 90, §3 van de wet van 17.06.2016.

3. de opdracht mag op basis van art. 42 §1, 1°, d) van de wet van 17.06.2016 enkel aan één enkele ondernemer (= één enkele dienstverlener) worden gegund om één van de volgende redenen : 

• de opdracht heeft als doel het vervaardigen of verwerven van een uniek kunstwerk of het leveren van een unieke artistieke prestatie;
• mededinging ontbreekt om technische redenen;
• exclusieve rechten moeten worden beschermd, met inbegrip van de intellectuele eigendomsrechten.

Dit is bijvoorbeeld het geval bij spontane kandidaatstellingen, een bestaand werk, legaten of giften. Hier behouden we de flexibiliteit van de onderhandelingsprocedure.,Wegens het gebrek aan mededinging is het absoluut noodzakelijk om dit monopolie te rechtvaardigen met specifieke, solide en onderbouwde argumenten (! het is niet de bedoeling om voor elke opdracht dezelfde argumenten te herhalen). 

• Opdrachten voor MEDEDINGINGSPROCEDURE MET ONDERHANDELING (MPMO)

 Het voordeel van deze procedure is dat er onderhandeld kan worden over de ontvangen offertes. Anderzijds is er een grote impact op de planning en op het budget, waarin een vergoeding voor de offertes van de geselecteerde inschrijvers moet worden opgenomen. 

 B. Opdracht voor diensten voor de aanstelling van een projectontwerper voor architectonische of stedenbouwkundige werken met inbegrip van een geïntegreerd kunstwerk 

Dit specifieke geval kadert in de toepassing van het decreet betreffende de integratie van kunstwerken in openbare gebouwen (10 mei 1984) en is gebaseerd op de ervaring die de Federatie Wallonië-Brussel gedurende meer dan veertig jaar op dit gebied heeft opgedaan. Ter herinnering: de verplichting om een of meer kunstenaars opdracht te geven tot het maken van een kunstwerk geldt voor alle "personen van publiek recht die een openbaar gebouw van duurzame aard en zijn omgeving bouwen of geschikt maken (...). Dezelfde verplichting geldt voor rechtspersonen van privaat recht die gebouwen bouwen of geschikt maken voor dewelke zij toelagen van de Franse Gemeenschap bekomen" (artikel 1 van het decreet).

Om het aanstellingsproces van de kunstenaars te vereenvoudigen en te versnellen en om de kwaliteit van de geproduceerde werken te verhogen, wordt aan de kandidaat-architecten of stedenbouwkundigen gevraagd om in hun offerte de naam van de kunstenaar(s) op te geven met wie ze willen samenwerken aan de artistieke interventie. Deze praktijk is erop gericht om de kunstenaar zo vroeg mogelijk bij het architectonische of stedenbouwkundige project te betrekken (op zijn vroegst in de schetsfase en op zijn laatst in de voorontwerpfase), waardoor de natuurlijke band tussen het werk en het gebouw of de openbare ruimte ontstaat die de wetgever voor ogen had. In een globale aanpak die gericht is op het ontwikkelen van kwaliteitsarchitectuur is samenhang tussen alle spelers die betrokken zijn bij het project - vanaf de eerste fasen van het project - essentieel.

In het bestek van een opdracht voor architecturale of stedenbouwkundige diensten wordt ook bepaald dat de projectauteur verantwoordelijk is voor de coördinatie van de artistieke interventie. 

De relevantie en de kwaliteit van het voorstel, zowel van de naam van de kunstenaar als, indien van toepassing, van de beoogde artistieke interventie, zullen worden onderzocht door de jury van de opdracht voor architecturale diensten.

Als de opdrachtgever betrokken wil worden bij het aanwijzingsproces van de kunstenaar, of als er op het moment van de architectuurwedstrijd geen unanimiteit is over het voorstel voor de naam van de kunstenaar, wordt een open of beperkte oproep gebruikt om een kunstenaar te selecteren (zie hierboven).

Houd er rekening mee dat de integratie van een kunstwerk het voorwerp is van een afzonderlijk contract tussen de kunstenaar en de opdrachtgever (als er meerdere kunstenaars worden aangesteld, zijn er evenveel contracten als er kunstenaars zijn, op voorwaarde dat ze geen deel uitmaken van dezelfde structuur). 

Twee nuances:

• het is niet de bedoeling dat de projectauteur een lijst met kunstenaars indient waaruit de opdrachtgever nog moet kiezen.

• de voorgestelde kunstenaar mag niet meer dan twee keer genomineerd zijn voor de integratie van een kunstwerk in het kader de regeling "1% artistique" in FWB.

PDF van een bestek voor opdrachten voor architecturale diensten, opgesteld door de Cel architectuur van de FW-B en beschikbaar op http://www.marchesdarchitecture.be/libs/dbfiles/doc_CdCtype.docx (regelmatig bijgewerkt).

Selectieproces

Drie scenario's zijn mogelijk:

1. Raadpleging van verschillende beoogde kandidaten 

Als hij geen precies idee heeft, kan hij ook een beroep doen op deskundigen op het gebied van openbare kunst en de culturele sector, die hem zullen helpen bij zijn onderneming.

2. Open oproep 

De opdrachtgever kan ook kiezen voor een open oproep. Deze aanpak blijkt echter bepaalde beperkingen te hebben, zoals de administratieve last die gepaard gaat met het beoordelen van kandidaatstellingen en de onzekerheid over de artistieke kwaliteit van het project. Deze aanpak geniet de voorkeur voor welomschreven, kleinschaligere projecten, zoals stadsfresco's of tijdelijke kunstwerken in de openbare ruimte (zie template open oproep).

Let op! Zowel in het kader van een bestek als van een reglement van open of beperkte projectoproep is het essentieel om criteria op te nemen die de keuze van een project rechtvaardigen. Raadpleeg de templates van bestek of projectoproepen, die hieronder beschikbaar zijn.

3. Directe bestelling

Wanneer een specifieke kunstenaar is bepaald, kan een directe bestelling worden overwogen. Deze optie is ogenschijnlijk de eenvoudigste maar vereist niettemin een solide rechtvaardiging die gekoppeld is aan het unieke karakter van de kandidaat (artistiek monopolie). Een contextuele analyse en een gunstig advies van het (artistieke) adviescomité zijn op zijn minst een onmisbare voorwaarde om de transparantie en nauwkeurigheid van het proces te garanderen.

Voorselectie of kwalitatieve selectie

In het kader van de kwalitatieve voorselectie/selectie (ongeacht de procedure: OBW, OPZVB gesloten of open projectoproep) moeten, naast de naleving door de aanvrager van de verplichte uitsluitingsgronden (art. 67, § 1 van de wet van 17 juni 2016), minstens de volgende documenten worden opgevraagd:

• een intentienota met een algemene schets (maximum aantal pagina's en formaat te bepalen)
• portfolio en curriculum (maximaal aantal pagina's en formaat)

De criteria kunnen de volgende zijn:

• originaliteit van de intentienota
• het feit of rekening wordt gehouden met de context
• de algemene haalbaarheid van het voorgestelde concept
• de ervaring en kwaliteit van de projecten in de portfolio

Aan het einde van deze fase worden minimaal drie kandidaten voorgeselecteerd. Bij meer dan vijf kandidaten moet goed op het budget worden gelet om de kandidaten redelijk te kunnen vergoeden.

Aanwijzing en gunning

Kandidaten in de voorselectie die een voorontwerpdossier indienen, moeten worden vergoed voor hun diensten. De vergoeding van de kunstenaars staat in verhouding tot de ambitie van het project. We bevelen een minimum van 1.000 euro exclusief btw aan en een maximum van 3.000 euro exclusief btw voor de kandidaten die niet worden gekozen.

Het dossier moet de opdrachtgever de mogelijkheid bieden om zich ervan te vergewissen dat het project haalbaar is. 

In het kader van de gunning en op voorwaarde dat er voorzien is in een vergoeding, zijn ten minste de volgende documenten vereist:

• een maquette of visuele beelden (PowerPoint) die het kunstwerk in zijn onmiddellijke omgeving voorstellen;
• een tekst waarin het werk wordt gepresenteerd en waarin het concept en de aanpak van de kunstenaar worden uiteengezet;
• een technische beschrijving met de lijst van materialen en technische fiches indien nodig, de gekozen behandeling en afwerking, evenals de methode van fabricage, transport (rekening houdend met de plaatsingslocatie) en montage. Deze beschrijving moet de gekozen oplossing voor de verankering specificeren, die is gevalideerd door een bouwkundig ingenieur (indien van toepassing);
• een monster van elk materiaal waaruit het werk zal bestaan;
• een gedetailleerd budget waarin het budgetbedrag wordt uitgesplitst;
• aanbevelingen voor de instandhouding (het onderhoud) van het werk.4

De gunningscriteria kunnen de volgende zijn:

• creativiteit en originaliteit van de artistieke benadering;
• waarde van de conceptuele benadering en van de uitdagingen;
• afstemming van het project op de omgeving en respect van het project voor de omgeving;
• visuele impact van het project (beleving);
• geschiktheid van de gebruikte materialen en media voor de locatie;
• beheersing van functionele en technische aspecten;
• duurzaamheid van de materialen, weerstand tegen vandalisme en onderhoudsgemak van het werk;
• afstemming van het project met het beschikbare budget (het budget wordt vooraf aan de kunstenaars bekendgemaakt) en de objectieve gegevens over de haalbaarheid van het werk; 
• het door de kunstenaar in het vooruitzicht gestelde participatieve proces in afstemming met de bewoners en gebruikers van de locatie;  
• menselijke middelen en technische vaardigheden die de kunstenaar ter beschikking stelt; 
• rekening houden met de duurzaamheid van het werk in een mondiale context waar de hulpbronnen beperkt zijn. 

Om de geplande vergoedingen te ontvangen, moet het ingediende dossier 50% van de punten hebben behaald op basis van de weging van de criteria.

Zie PDF

Bijzonder Bestek

Beperkte projectoproep

Typeovereenkomst _ duurzaam project

Procedures voor stedenbouwkundige vergunning

In het Brussels Gewest wordt de plaatsing van (een) tijdelijk of permanent kunstwerk(en) gelijkgesteld met een installatie van evenementiële, sociale, culturele of recreatieve aard, al dan niet voorzien van diverse inrichtingen (bewegwijzering, enz.).

Voor de plaatsing van al dan niet tijdelijke kunstwerken is een stedenbouwkundige vergunning vereist (art. 98, §1, 1° en 11° van het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO)) en dit vóór de plaatsing op het terrein:

De installatie van een kunstwerk binnen een beschermd of onbeschermd gebied kan ook onderworpen zijn aan de toepassing van het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 17 maart 2022 met betrekking tot de stedenbouwkundige vergunningen van beperkte duur.

Om het al dan niet beschermde statuut van het gebied waarin het kunstwerk/de kunstwerken zal/zullen worden geplaatst te bepalen, kan gebruik worden gemaakt van BruGIS®, de voortdurend bijgewerkte beheerstool voor ruimtelijke ordening. Deze tool bevat alle meest recente beschikbare stedenbouwkundige gegevens over het Brusselse gewest. 

Twee vademecum - SV niet beschermd gebied en SV beschermd gebied -  beschrijven de procedures, documenten en termijnen voor stedenbouwkundige vergunningen op niet-beschermde of beschermde sites. 

Projectfase en stapsgewijze resultaten

Een project wordt opgedeeld in opeenvolgende fases, waarvan de verwachtingen zijn vastgelegd in het bestek of de overeenkomst die is gesloten met de kunstenaar of het collectief. 

Tijdens het volledige project is strikte opvolging door een specifieke persoon nodig om ervoor te zorgen dat het artistieke project goed wordt geïntegreerd in de openbare ruimte.

Het aspect bemiddeling moet vooraf met de kunstenaar worden besproken. 

De kernfasen zijn:

• Het voorontwerp omvat de hierboven opgesomde documenten (zie  Aanwijzing en gunning) in Selectieproces

  In dit stadium moeten we ons richten op:

  • de technische overwegingen waarmee rekening moet worden gehouden: boringen, nutsvoorzieningen, Osiris-aanvraag voor bouwplaatsen op de openbare weg, documenten van de SV, bodemverontreiniging, deskundigen die nodig zijn om de kunstenaar en de opdrachtgever te ondersteunen (ingenieur, landschapsarchitect, architect, enz.)

  • het inspraak- en bemiddelingsproces met gebruikers dat vooraf is bepaald in het bestek of de overeenkomst die is gesloten met de kunstenaar. De kosten in tijd van dit energieverslindend proces mogen niet worden geminimaliseerd, maar het vermogen van de kunstenaar om het uit te voeren moet ook worden beoordeeld. Als de kunstenaar niet over de nodige vaardigheden beschikt, kan dit worden toevertrouwd aan een partnerorganisatie (vereniging zonder winstoogmerk, buurtcomité, enz.).

• Het ontwerp

  Als het werk wordt gerealiseerd in het kader van een uitvoeringsopdracht ten laste van de opdrachtgever: de kunstenaar (met de hulp van zijn architect en andere technische onderaannemers) geeft alle technische specificaties (technische beschrijving), levert de studieplannen, de opmetingsstaat en het definitieve projectdossier met visuele projecties om de uiteindelijke weergave te tonen.

  Als het werk wordt gemaakt door de kunstenaar via zijn eigen onderaannemers: de kunstenaar levert de plannen, de 3D-visuals, het definitieve budget en specificeert alle specifieke vereisten voor het plaatsen van het werk (elektriciteit, sokkel, enz.) en de beschrijving van het ontwerp (in het bijzonder voor de administratieve indiening van de aanvraag voor de stedenbouwkundige vergunning).  

• Verkrijgen van een stedenbouwkundige vergunning (SV) (zie Procedure stedenbouwkundige vergunning) 

• Uitvoering (onzeker, afhankelijk van het type werk en de behoeften - tussen 30 dagen (fresco's) en minimaal 6 maanden voor permanente werken):

  • Als het werk wordt gerealiseerd in het kader van een opdracht voor werken ten laste van de opdrachtgever: de kunstenaar levert de definitieve bestanden die zijn aangepast aan de beperkingen van de locatie en zorgt voor de opvolging door de vergaderingen bij te wonen waarvoor hij door de opdrachtgever wordt uitgenodigd. 

  • Als het werk wordt gerealiseerd door de kunstenaar via zijn eigen onderaannemers: planning, uitvoering, stabiliteitsberekeningen, controle door een controlebureau of gezondheids- en veiligheidscontroleur, alle informatie die nodig is voor de OSIRIS-aanvraagprocedure (indien op een openbare weg), enz.   

• Voorlopige oplevering: overhandiging van het postinterventiedossier, inhuldiging.  

• Definitieve oplevering en onderhoud: opvolging en beheer van het werk na oplevering. 

De termijnen voor de bovengenoemde fasen variëren aanzienlijk. Een ontwerp voor een fresco kan dan wel veel sneller gaan, maar moet rekening houden met een aantal parameters: de staat van de muur, de inspraak-/bemiddelingsfase, het verkrijgen van de SV, de beschikbaarheid van de kunstenaar, de impact op de openbare weg, de toelating van Osiris, enz. 

Voor een complexere artistieke integratie is de minimale termijn voor de voorontwerp- en ontwerpfasen telkens 3 maanden. Als een project een bemiddelingsfase bevat (in het bijzonder burgerparticipatie in het proces), heeft dit invloed op deze termijnen. Dan komt de fase van het verkrijgen van de SV. De termijn voor de uitvoeringsfase hangt af van de context (architectuur-, landschapsarchitectuurproject, wegrenovatieproject, enz.), de vergunningen om het werk uit te voeren (Osiris-aanvraag), de werkzaamheden van nutsvoorzieningsoperatoren en leveranciers.